Các hoạt động đầu tư và thương mại của Trung Quốc tại khu vực Mỹ Latinh đang dịch chuyển mạnh mẽ sang nhóm “ba sản phẩm mới” (new three) bao gồm tấm pin mặt trời, pin lithium-ion và xe điện (EV), thay thế cho các dự án hạ tầng truyền thống trước đây.
Ba động lực cốt lõi thúc đẩy chiến lược của Bắc Kinh
Dù chịu áp lực cạnh tranh tầm ảnh hưởng từ phía Mỹ và sự xuất hiện của nhiều tổng thống thuộc phái cánh hữu tại Mỹ Latinh trong những tháng gần đây, chiến lược của Trung Quốc vẫn tăng tốc mạnh mẽ dựa trên ba yếu tố:
- Giải tỏa tình trạng dư thừa công suất: Năng lực sản xuất nội địa của Trung Quốc vượt xa nhu cầu trong nước. Ví dụ, công suất lắp đặt điện toàn cầu từ mọi nguồn năm 2024 là khoảng 10 terawatt, nhưng hiện nay riêng Trung Quốc đã có thể sản xuất tới 1 terawatt tấm pin mặt trời mỗi năm.
- Khai thác thị trường mới giàu tiềm năng: Quy mô chi tiêu cho các dự án năng lượng sạch tại Mỹ Latinh đạt 70 tỷ USD vào năm ngoái và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo con số này sẽ vượt 110 tỷ USD vào năm 2035.
- Bảo vệ và kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu: Việc đầu tư vào các nhà máy sản xuất giúp doanh nghiệp Trung Quốc tránh các rào cản thuế quan và đáp ứng quy định về tỷ lệ nội địa hóa ngày càng khắt khe tại Brazil hay Mexico. Đồng thời, đây là bước đệm thiết lập quan hệ ngoại giao giao thương nhằm tiếp cận nguồn tài nguyên khoáng sản chiến lược thượng nguồn như lithium, đồng và niken.
Bản đồ footprints của các tập đoàn Trung Quốc tại khu vực
Mỹ Latinh trở thành điểm đến lý tưởng do nhu cầu nâng cấp công nghiệp lớn nhưng thiếu vốn nội địa, đồng thời ít chịu các rào cản địa chính trị và quy định pháp lý khắt khe như ở châu Âu hay Mỹ.
Lĩnh vực xe điện (EV) và pin năng lượng
- Hãng xe BYD: Thiết lập vị thế áp đảo khi chiếm tới 74% thị phần xe điện tại Brazil. Vào tháng 10, BYD đã mở nhà máy quy mô lớn tại Camacari (bang Bahia, Brazil) trên nền đất cũ của hãng Ford, dự kiến tạo ra 20.000 việc làm. Trước đó, hãng đã có các cơ sở xe buýt điện và pin tại Campinas (Brazil) và Antofagasta (Chile). Tại Brazil, Mexico và Colombia, phần lớn xe điện tiêu thụ hiện nay đều là hàng nhập khẩu từ Trung Quốc.
- Hãng Great Wall Motor (GWM): Vào tháng 08/2025, Chủ tịch Brazil Luiz Inácio Lula da Silva và CEO Mu Feng của Great Wall Motor đã cùng khánh thành một nhà máy sản xuất xe điện và xe hybrid tại Iracemápolis, Brazil.
- Mở rộng công nghiệp: Peru đang thu hút BYD xây dựng các khu công nghiệp gần siêu cảng Chancay do Trung Quốc đầu tư.
Lĩnh vực năng lượng tái tạo và lưới điện
- Năng lượng mặt trời và gió: Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc (Ex-Im Bank) tài trợ vốn cho dự án điện mặt trời lớn nhất Mỹ Latinh với công suất 300 megawatt tại Argentina. Các tập đoàn Trung Quốc cũng hoàn thành nhiều trang trại điện gió lớn tại Coquimbo (Chile) và vùng đông bắc Brazil.
- Hạ tầng lưới điện: Doanh nghiệp Trung Quốc đang tập trung giải quyết nút thắt phân phối điện khi nắm quyền kiểm soát 100% mạng lưới phân phối điện tại thủ đô Lima (Peru), hai phần ba tại Chile và khoảng 12% sản lượng lẫn phân phối điện tại Brazil.
Những rủi ro về quản trị và môi trường
Bên cạnh những lợi ích về dòng vốn dài hạn và chuyển giao công nghệ, các siêu dự án do Trung Quốc hậu thuẫn cũng đối mặt với làn sóng phản đối từ các cộng đồng địa phương do những hệ lụy về môi trường, xã hội và chủ quyền:
- Đập thủy điện Coca Codo Sinclair (Ecuador): Dự án hạ tầng lớn nhất của Trung Quốc tại khu vực này bị phát hiện có nhiều khiếm khuyết cấu trúc, đội vốn và gây suy thoái môi trường nghiêm trọng cho cư dân bản địa.
- Đập thủy điện Kirchner-Cepernic (Argentina): Dự án trên sông Santa Cruz đang bị cơ quan pháp lý và môi trường giám sát chặt chẽ do nguy cơ hủy hoại hệ sinh thái vùng Patagonia.